ciasteczkaWażne: Pozostawiamy ciasteczka. Przeglądając nasz serwis AKCEPTUJESZ naszą politykę prywatnościOK, schowaj.

 

Magazyn Turystyczno-Krajoznawczy GÓRY IZERSKIE

GÓRY IZERSKIE na wyciągnięcie ręki
 

• start  » CZYTAM!  » Izera. Izerskie góry

Napisany: 2019-10-01

Izera. Izerskie góry

Prymarne dla naszych gór hasła w starym słowniku, mają wartość nie tylko poznawczą

Izera na Kobylej Łące na pejzażu Paula AUSTA (1866-1934)

Co to są Góry Izerskie i kędy płynie Izera nadająca im nazwę? — to pytania elementarne, od których wypada rozpoczynać izerską wędrówkę: historyczną, realną, literacką, artystyczną, czy też jakąkolwiek inną. I w naszym magazynie na te pytania odpowiadamy. Może więc wydać się to trywialne, że do tego wracamy, lecz warto przytoczyć jedne z najstarszych w języku polskim naukowych objaśnień geograficznych obiektów: Izery i Gór Izerskich. Przy okazji jednak uhonorujemy wiekopomne dzieło, w którym opisy się te znalazły.

Karta tytułowa Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich

Imć Filip Sulimierski, polski matematyk i geograf urodzony 1843. roku w Sieradzu, pisujący do tygodnika geograficzno-krajoznawczego "Wędrowiec", "Tygodnika Ilustrowanego", "Gazety Handlowej", "Gazety Polskiej", "Kuriera Warszawskiego" i "Nowin", członek-założyciel Kasy im. Józefa Mianowskiego — Fundacji Popierania Nauki w Warszawie, pod koniec swego życia podjął się tytanicznego dzieła: redakcji i wydania Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Encyklopedyczne opracowanie, po śmierci (1885) inicjatora i pierwszego redaktora, kontynuowane aż do 1902 r. stało się serią o ogromnej doniosłości. Zbiór kilkusetstronicowych XV tomów, zawiera objaśnienia gigantycznej ilości toponimów z obszaru Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz terenów, które do Królestwa Polskiego w różnych wiekach należały lub były z nim czasowo związane, np. Śląsk, Prusy Książęce, Inflanty. Słownik jest nieocenionym źródłem geograficznej wiedzy, często o nieistniejących już miejscowościach, zapomnianych obiektach fizjograficznych, i oczywiście o toponimach utraconych za wschodnimi granicami dzisiejszej Polski. Ma znaczące walory historyczne w ujęciu gospodarczym, demograficznym, a nawet biograficznym. Cytując za Wikipedią: "już z chwilą wydania dzieło stanowiło wyjątkowo cenny — na skalę światową — przykład pracy encyklopedycznej. Z czasem coraz bardziej doceniano ogrom pracy redaktorskiej i wydawniczej". Wielokrotnie wznawiany, aż po naszą współczesność, słownik Sulimierskiego jest jednym z głównych źródeł opracowań geografii historycznej, genealogii, kulturoznawstwa, etnologii i toponomastyki. Był szeroko wykorzystywany podczas pracy komisji nazewniczej przywracającej i nadającej nazwy geograficzne po maju 1945 na terenach odzyskanych i przejętych od Rzeszy Wielkoniemieckiej przez odrodzoną Polskę.

Można w Słowniku geograficznym KP... znaleźć niemało haseł opisujących geografię Zachodniego Śląska, a także Górnych Łużyc. Właśnie z tego najbardziej nas interesującego obszaru, warto wynotować dwa kluczowe, chciałoby się rzec — prymarne, hasła.

Izera: Iser-fluss, Jizera na XIX-wiecznej fotografii (arch. autora)

Izera (Jizera), po niemiecku Iser, największa rzeka z mających ujście od prawej strony do Elby (Łaby) w królestwie czeskiem i najgłówniejsza w pow. bolesławskim, biorąca początek w górach Izerskich (ob.), pod górą Grzbietem Bukowym (Buchberg), inaczej Bukowcem (Buchberg) zwaną, a kończąca się w nurtach Laby, naprzeciwko miasta Touszni albo Toużimi; spłwna tylko dla tratew i tworząca w dolnej części moczary. Powstaje z połączenia się dwóch potoków: Izery Większej, wypływającej z grzbietu Wolskiego w górach Izerskich z wysokości 2,564 stóp i Izery Mniejszej, z Werchu Tylnego (Hinterberg) w Krkonoszach, z wysok. 3500 stóp. Z licznych rzek do Izery wpadających największa jest Kamenica, z ujściem pod Brodem Żelaznym, dalej Mohelka pod Sichrowem, Biela naprzeciw Bakowa; druga Izera Mniejsza pod Wichowami (na wysok. 850 stóp), Olesza pod Semilami i Pogelka (Libanka) pod Lomnicami (1,067 stóp) pod Turowem.
[Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 3, Warszawa : nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914, s. 335]

Izerskie góry, położone w pólnocnej części królestwa czeskiego, poczynając od gór łużyckich, od których oddzielone są doliną rzeki Nissy, ciągną się na wschód granitowym grzbietem, który zwolna w tym kierunku od Dittersbachu do Neustadtu rozchodzi się w kilka odnóg i styka się wysokim grzbietem między Nowym Swietem w Czechii a Schreibershauem w Szlązku, z górami zwanemi Krkonoszami. Niektórzy nazwisko Izerskich rozciągają i do gór Łużyckich, to jest do tego pasma, które poczyna się z drugiej strony Nissy (zachodniej) i kończy się przy wypływie Laby (Elby) z granic czeskich. Szczyty gór Izerskich przechodzą 3,000 stóp wysokości: najbardziej na południe wysunięty, nazywa się Wolskim Hrzebenem (3,500 stóp) i ciągnie się od wschodu na zachód; inny ku północy Izernym albo Izerskim Hrzebenem (Grzbietem, Grzebieniem), po niemiecku Iserkamm, idący na południo-wsch., między któremi toczą swe nurty Wielka i Mała Izera (ob.). Najwyższym tu szczytem jest Tafelfichte (3,558 stóp) i drugi krągły bazaltowy Bukowiec (po niem. Buchberg), sterczący pojedyńczo pośród samych granitowych skalisk. Góry Izerskie są bezludne, gęstym lasem porosłe, lub nieprzebytemi moczarami pokryte, mianowicie w miejscowości zwanej Izerska Louka (łąka), będącej lesistą doliną, a rozciągającej się od północy ku południowi, z wyjątkiem innej doliny Mumli, gdzie istnieje głośna huta szklana w Nowym Swiecie.
[Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 3, Warszawa : nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914, s. 335-6]

Isergebirge, czyli Góry Izerskie z początku XX w. wg Prof. Carla Ernsta Morgensterna: Torfowisko wysokie k. (Wielkiej) Izery z Srmkiem (Tafelfichte) w tle (arch. autora)

Obu cytatów nie można pozostawić bez komentarza. Nie wszystkie bowiem zawarte w nich informacje pokrywają się ze stanem dzisiejszej wiedzy. Pozostawiając jako ciekawostkę, odmienną od nam współczesnej, pisownię, wytknąć należy nieścisłość w lokalizacji źródeł Izery. Rozpoznając jako Większą i Mniejszą Izerę odpowiednio Górną Izerę i Jizerkę, ta właśnie czeska rzeczka nie bierze przecież początku z Hinterberg, czyli Wysokiej Kopy, zaś góra ta nie leży w "Krkonoszach". Jest najwyższą górą izerską. "Grzbiet Wolski" to oczywiście Vlašský hřeben od Smrka, zwany w XIX stuleciu Wolsche Kamm. Ówcześni czescy geografowie (a właściwie możni włąściciele ziemscy od XVI w.) właśnie na tej górze lokowali źródła Izery. Wynikało to ze sporu granicznego toczonego przez 300 lat między Schaffgotschami, a rodami czeskimi władającymi Jizerskymi horami. Właściwe źródła ("Większej") Izery, w postaci licznych potoczków, znajdują się na południowych stokach Stogu Izerskiego po śląskiej stronie gór. Jizerka bierze początek między Vlašským hřbetem (w XIX w. zwanym Welscher Kamm) a Středním Jizerským hřbetem.

Także hasło "Izerskie góry" zawiera błąd wyróżniający Smrk (Tafelfichte) jako górę najwyższą. Wziąć jednak trzeba pod uwagę, że wysokości n.p.m. Wysokiej Kopy i Smrka różnią tylko o 2 metry, a metody pomiaru sprzed 150 laty nie były tak dokładne, jak dzisiejsze. Stwierdzenie, że obie Izery toczą swe wody między Wolskim Grzebieniem a Izerskim, również musimy wybaczyć, jak i nadmienione już nieścisłości względem lokalizacji źródeł. Informacje o nich musiały być trudne do pozyskania z odległej Warszawy, a współpracownicy redaktorów nie zawsze byli zawodowymi topografami. Do dziś, w epoce nawigacji satelitarnej i powszechnie dostępnych zdjęć lotniczych, zdarzają się bardziej rażące błędy.
Przykuwająca uwagę jest za to informacja, że "w miejscowości zwanej Izerska Louka (łąka)" są Góry Izerskie "nieprzebytemi moczarami pokryte". Co oczywiście dobitnie wskazuje, że na lewym brzegu Izery rozciąga się nie hala izerska a Izerska Łąka. Interesujący jest także brak w haśle wzmianki o szklanych hutach Carlsthal i Józefiny. Wraz ze wskazówkami topograficznymi i toponomastycznymi oraz wyróżnieniem tzw. czeskich źródeł Izery oraz uznaniem Smrka za najwyższy szczyt, niemal pewne jest czeskie pochodzenie informacyj o "Izerskich górach" i Izerze.

Polecam gorąco także inne hasła i pozostałe tomy słownika. Zwłaszcza dla poszukiwaczy swych rodowych korzeni na ziemiach utraconych na Wschodzie mogą wiele wynieść z lektury.

  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 1-15, Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski i in.
  • Warszawa: Kasa im. Józefa Mianowskiego 1880–1902
  • (reprint) Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1986-1987

Dostępny w Dziale Regionalnym Książnicy Karkonoskiej
oraz jako wydanie elektroniczne na płycie

Arkadiusz Lipin

Tagi: · czytanie

Linki: · Izera · Źródła Izery · IZERA nie jest Wielka · biblioteka.jelenia-gora.pl

© Góry Izerskie 2006-2019

http://www.goryizerskie.pl

kontakt redakcja facebook prywatność spis treści archiwum partnerzy też warto

 

 

 

Polecane: regały magazynowe montaż haków holowniczych plomby gwarancyjne sprzątanie Wrocław