Powstanie oraz przeznaczenie tego intrygującego i jak dotąd niezbadanego obiektu jest nieznane. Jedyny, znaleziony w Archiwum Państwowym w Jeleniej Górze, zapis o kamiennych wałach pochodzi z XVII wieku i informuje, że w Górach Izerskich wznosi się "kamienny mur".
Wały są grube na przeciętnie kilka metrów, a wysokie na 1,5-5 metrów. Zbudowane głównie z granitu oraz niewielkich domieszek krzemienia i innych minerałów, w bardzo charakterystyczny sposób: między dobrze przylegającymi większymi kamieniami, ciasno ułożonymi w boczne "ściany" zsypano luźny, drobniejszy materiał skalny. Doskonale jest to widoczne w lepiej zachowanych odcinkach kamiennych wałów. Widać wyraźnie, iż całość nie jest spojona żadną zaprawą!
Z tego powodu niektórzy badacze skłaniali się do tezy, iż pierwotnie wały posiadały specjalny drewniany, szalunek, który zapewniał im stabilność oraz chronił przed rozsadzeniem od wewnątrz pod naporem luźnego wypełnienia. Jednak nie odnaleziono żadnych śladów drewnianych podpór i wsporników.
Izerskie wały w dzisiejszych czasach często wyznaczają krawędzie pól i łąk. Nie zawsze domknięte w regularne czworoboki, tworzą mozaikę o łącznej długości około kilkunastu kilometrów.
Podobne budowle znane są w wielu miejscach Europy począwszy od Adriatyku, poprzez Austrię, Czechy, Słowację, Polskę, Niemcy aż po Anglię na Zachodzie. Największe ich zagęszczenie występuje w okolicach Triestu.

Aktualne dobre rozpoznanie wałów zawdzięczamy uczniom V klasy Szkoły Podstawowej w Kopańcu, którzy w okresie od października 2001 do kwietnia 2002 przeprowadzili badania terenowe i naukowe, w ramach programu "Ślady przeszłości" wdrożonego po raz pierwszy przez Centrum Edukacji Obywatelskiej w Warszawie i Instytut Dziedzictwa Narodowego. Praca młodych odkrywców zaowocowała bogatą dokumentacją fotograficzną, dziewięcioma planszami wystawowymi oraz zainteresowaniem wielu badaczy podobnych obiektów i instytucji samorządowych.
W ramach programu sformułowano kilka hipotez pochodzenia i przeznaczenia wałów.

Pamiątki po Celtach

Celtowie - grupa ludów indoeuropejskich wywodzących się z obszaru między Renem a Czeskim Lasem - około VI wieku p.n.e. przywędrowali z Bawarii na teren dzisiejszych Czech, Moraw, Łużyc i Śląska. Dotarli również do Małopolski a ślady ich osadnictwa odkryto nawet na Kujawach. Wiele wskazuje na to, że Celtowie wędrowali lub przebywali na dłużej w okolicy Gór Izerskich. Pamiątka ich obecności jest nazwa najważniejszej rzeki gór - Izery (celtyckie „isiras” znaczy „szybki, wartki”).
Innym śladem obecności Celtów w okolicy jest być może wizerunek miejscowego Ducha Gór Rzepióra-Liczyrzepy. Występuje bowiem uderzające podobieństwo do wygląd celtyckiego ojca bogów Cernunnosa. Obie postaci przedstawiane są jako straszna, diabelska postać z jelenim porożem na głowie.
Celtowie budowali wielkie osady obronne, gdzie uprawiali rzemiosło i handel - oppida. Największe znane oppidum to Kelheim w Bawarii, zajmujące powierzchnię 650ha o długości otaczających je wałów równą 13km. Oppida funkcjonowały od połowy IIw.p.n.e. do połowy I w.n.e.
Stąd pierwsze podejrzenie, że być może izerskie wały są pozostałością celtyckiego oppidum - musiałyby jednak być bardzo starym zabytkiem, a odmienna budowa od wałów udokumentowanych oppidów oraz rozplanowanie (oppida miały kształt okrągły lub owalny) raczej wyklucza tę hipotezę.
Bardziej prawdopodobna wydaje się teoria "czworokątnych szańców". To liczne w Europie obiekty (obecnie około 250) - różnych rozmiarów i najczęściej wielodzielnej budowie. Pełniły funkcję świątyń czy raczej sanktuariów - służyły praktykowaniu kultu. Położenie izerskich wałów odpowiadałoby takiemu przeznaczeniu - Celtowie obierali na święte miejsca trudno dostępne szczyty, stoki gór, czy leśne ostępy. Kilkanaście wieków temu okolice Kopańca i Chromca spełniały te warunki doskonale.
Ponadto szańce były znacznie skromniejsze niż oppida, a w ich otoczeniu (tak jak przy wałach izerskich) nie było trwałego osadnictwa. Jednak większość znanych obwałowań świątynnych celtyckiego pochodzenia o czworobocznych kształtach było drewnianych, a jak wiadomo wały izerskie są murowane.

Wszechobecni Walonowie

Ilość tajemnic i zagadek przypisywana tym średniowiecznym poszukiwaczom kruszców, szlachetnych kamieni i skarbów jest pewnie większa niż liczba ich samych razem wziętych. Jednak nie podlega dyskusji, że sami Walonowie dbali o to aby ich działalność jawna nie była. Ponadto mają niemałe zasługi w torowaniu drogi osadnictwu górskiemu, poznawaniu gór oraz zakładaniu regularnej działalności gospodarczej.
W pobliżu wałów kamiennych znaleziono wiele śladów obecności Walonów. Ich słynne "walońskie znaki" znajdują się na kamieniach i skałach w pobliżu - jednak na żadnym z tych budujących wały. Pewne też jest operowanie przez Walonów w okolicy. Takie miejsca jak Wilcze Płuczki, dolina Małej Kamiennej i południowe zbocza Koziej Szyi (Złote Jamy) często wymieniane są w "walońskich księgach" jako miejsca występowania złota.
Mimo to przypisywanie Walonom założenia kamiennych wałów na Kamienickim Grzbiecie jest ryzykowne.

Wielcy gospodarze Joanici

W 1281 roku książę Bernard ze Lwówka, nadał Kawalerom Maltańskim ze Strzegomia, rycerzom-zakonnikom zwanym Joannitami ogromny obszar ziemi - 250 łanów czyli około 60 km2. Wówczas to powstały rybne stawy hodowlane w Cieplicach. Po jakimś czasie Joanici otrzymali kolejnych 100 łanów obejmujących również większą część śląskich Gór Izerskich. Zakonnicy znani z gospodarności, hektar po hektarze, wyrąbywali nieprzebytą puszczę poszerzając areał upraw, oddawali "koncesje" na wydobycie kruszców, a także zakładali hodowle bydła i koni. Tradycje te podtrzymywane są w regionie do dziś mimo upływu ośmiu stuleci.
Bardzo więc prawdopodobne, że izerskie wały kamienne miały przeznaczenie gospodarcze i zostały wybudowane przez Joanitów. Silnym dowodem na tę tezę jest fakt, iż na Malcie, gdzie znajduje się do dziś główna siedziba zakonu, zachowały się kilometry wałów bardzo podobnej konstrukcji i ułożeniu. Znajdowane na kamieniach i skałach w pobliżu izerskich wałów tzw. krzyże maltańskie o rozdwojonych zakończeniach ramion mogą dodatkowo świadczyć za joanickim pochodzeniu budowli, choć te same znaki przypisywane są Walonom. Niewykluczone też, że do powstania wałów przyczynili się jedni i drudzy bowiem prawie na pewno Joanici zlecali Walonom poszukiwania miejsc dostarczających bogactw mineralnych.

...

Poza wyżej omówionymi jest jeszcze kilka słabszych tropów wskazujących na potencjalnych budowniczych wałów. Żadna jednak nie gromadzi tylu argumentów i dowodów.
Z pewnością wielce pomocne w rozwiązaniu zagadki kamiennych wałów w Izerach byłoby dokładne określenie ich wieku. Wówczas z dużą dozą prawdopodobieństwa, na podstawie znajomości ogólnej historii tych ziem udało by się wskazać budowniczych.
Intrygujący jest fakt, że praktycznie nie istnieją źródła pisane na temat wałów kamiennych. Być może z uwagi na ich małe znaczenie, być może na zaciszne położenie.

Z pewnością ta wyjątkowa pamiątka historyczna zasługuje na otoczenie opieką i ochroną, a jednocześnie na udostępnienie zwiedzającym.
Być może też doczekamy się solidnego i dogłębnego badania. Pierwszy milowy krok w tym kierunku uczynili już młodzi ludzie z Kopańca - może któryś z uczniów, zarażony archeologiczną smykałką w dzieciństwie powróci do rodzinnej wsi uzbrojony w narzędzia wiedzy i rozwiąże zagadkę niezwykłych izerskich wałów kamiennych.

Arkadiusz Lipin

Zobacz także

• Kopaniec
• Chromiec i Antoniów
• Wolframowe Źródło i inne atrakcje Ciemnego Wądołu

Warto wiedzieć

2010-06-25

Izerska Baza Turystyczna »

Szukasz najlepszego miejsca na wczasy w górach?

Pokoje gościnne, kwatery prywatne, noclegi w górach, apartamenty i ho­tele w górach, agroturystyka...

IZERSKA BAZA TURYSTYCZNA! - dziesiątki ofert na dużą i małą kieszeń, dla każdego turysty!

Sam zobacz

2010-06-01

Osada Jeździecka BATA »

Przedwojenny, kamienno-ceglany dom, stajnia i zabudowania gospodarcze położone są na wysokości 760 m n.p.m. u podnóża południowych zboczy Gór Izerskich, skąd rozpościera się malowniczy widok na panoramę zachodnich Karkonoszy